Лепельшчына была вызвалена войскамі 1-га Прыбалтыйскага і 3-га Беларускага франтоў у ходзе праводзімых на першым этапе аперацыі «Баграціён» Віцебска-Аршанскай (23 – 28 чэрвеня), Полацкай (29 чэрвеня - 4 ліпеня) і Мінскай (29 чэрвеня – 4 ліпеня 1944 г.) наступальных аперацый.
«Вызвален 28 чэрвеня 1944 года войскам! 1-га Прыбалтыйскага і 3-га Беларускага франтоў у ходзе Віцебска-Аршанскай аперацыі.
1-ы Прыбалтыйскі фронт: 43-яя армія – 1-ы стралковы корпус (генерал-лейтэнант М.А.Васільеў) у складзе: частка сіл 306-ай стралковай дывізіі (генерал-маёр М.І.Кучаравенка), 357-ая стралковая дывізія (генерал-маёр А.Г.Кудраўцаў), 10-ая гвардзейская танкавая брыгада (палкоўнік М.У. Волкаў), 39-ая гвардзейская танкавая брыгада (палкоўнік І.П.Калінін), 1203-і сапёрны батальён (палкоўнік А.І. Сяроў); 3-яя паветраная армія – 211-ая штурмавая авіяцыйная дывізія (палкоўнік П.М.Кучма); частка сіл 335-ай штурмавой авіяцыйнай дывізіі (палкоўнік С.С. Аляксандраў), 259-ая знішчальная авіяцыйная дывізія (палкоўнік Я. А. Курбатаў).
3-і Беларускі фронт: 7-ая гв. мехбрыгада (палкоўнік М.І. Радзівонаў), 3-і гв. механізаваны корпус (генерал-лейтэнант танкавых войск В.Ц. Абухаў)».
(3 кн.: Освобождение городов. Справочник по освобождению городов в период Великой Отечественной войны 1941—1945 гг. М., 1985. С. 139, 140.)
Баявыя дзеянні вялі злучэнні 2-га гвардзейскага стралковага корпуса 6-ай гвардзейскай арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту, 215-ая стралковая дывізія 5-ай арміі і 3-га Беларускага фронту.
Раніцай 23 чэрвеня 1944 года войскі 1-га Прыбалтыйскага фронту нечакана для гітлераўцаў перайшлі ў наступление. Пераадольваючы супраціўленне ворага, злучэнні 6-ай гвардзейскай і 43-яй армій у першы дзень аперацыі зламалі іх абарону на поўнач ад Віцебска. Яны прадзвінуліся на 12–16 кіламетраў і вызвалілі 185 населеных пунктаў. 25 чэрвеня войскі 43-яй арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту і 39-ай арміі (генерал І.І. Люднікаў) 3-га Беларускага фронту з баямі злучыліся ў раёне Гняздзілавічаў. У акружэнне трапілі пяць пяхотных дывізій 3-яй нямецкай танкавай арміі.
Імкнучыся затрымаць наступление савецкіх войск, праціўнік уводзіў усё новыя сілы. На Полацкім-Лепельскім напрамках супраць 1-га Прыбалтыйскага фронту былі кінуты 290-ая, 81-ая і 212-ая пяхотныя дывізіі. Але перашкодзіць наступленію савецкіх войск было ўжо немагчыма.
...У ноч на 28 чэрвеня часці 3-га гвардзейскага механізаванага корпуса, 306-ай і 357-ай стралковых дывізій завязалі бой на подступах да Лепеля. Першымі ў гэты дзень у 7 гадзін раніцы ў горад з поўдня і ўсходу на вялікай хуткасці ўварваліся танкісты 10-ай гвардзейскай танкавай брыгады з дэсантам аўтаматчыкаў і байцы 7-ай гвардзейскай механізаванай брыгады, а ў хуткім часе — часці 357-ай стралковай дывізіі. Баі ішлі за кожны дом. Гітлераўцы ўпарта супраціўляліся, але да 10 гадзін горад быў поўнасцю ачышчаны ад акупантаў.
У баях за вызваленне горада Лепеля прымалі ўдзел 357-ая стралковая дывізія (камандзір генерал-маёр Аляксандр Георгіевіч Кудраўцаў), 306-ая стралковая дывізія (камандзір генерал-маёр Міхаіл Іванавіч Кучаравенка), 10-ая асобная гвардзейская брыгада (камандзір палкоўнік Мікалай Уладзіміравіч Волкаў), 39-ая асобная гвардзейская танкавая брыгада (камандзір палкоўнік Мікалай Міхайла-віч Лебедзеў), 7-ая гвардзейская механізаваная брыгада (камандзір Міхаіл Іосіфавіч Радзівонаў), 326-ы гвардзейскі мінамётны полк (камандзір падпалкоўнік Іван Васільевіч Калошын), 1203-і самаходна-артылерыйскі полк (камандзір пад-палкоўнік Аляксандр Іванавіч Сяроў).
Непасрэдную дапамогу наземным войскам аказвалі 211-ая, часткова 335-ая штурмавыя і 259-ая знішчальная авіяцыйныя дывізіі 3-яй паветранай арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту.
Значную ролю ў ходзе наступальных аперацый адыгрывалі партызаны. Так, на Віцебскім напрамку важныя разведданыя паступалі ў штабы 43-яй, 39-ай і 4-ай ударных армій ад аператыўнай групы БШПР пры Ваенным Савеце 43-яй арміі, якую ўзначальваў маёр А.Е. Паўлючэнкаў. Аператыўная група ўстанавіла радыёсувязь з усімі брыгадамі Полацка-Лепельскай зоны і рэгулярна перадавала ў штабы армій разведзвесткі, атрыманыя партызанамі і падпольшчыкамі. Штаб 39-ай арміі атрымаў ад гэтай групы наступнае данясенне: «22 верасня 1943 г. на Віцебск праследавала 5 эшалонаў. У Віцебску будуюцца на паўднёвай і паўднёва-ўсходняй ускраінах дзоты і акопы». 3 партызанскай брыгады імя А.Ф.Данукалава былі перададзены звесткі аб тым, што ў Віцебск прыбыло каля сотні самалётаў, болыпасць з іх знішчальнікі. Разведчыкі партызанскай брыгады імя К.К. Ракасоўскага (камандзір А.В. Раманаў) паведамілі, што ў Уле базіруецца 70 — 80 самалётаў, аэрадром прыкрываюць тры зенітныя батарэі...
Вырваўшыся з варожага акружэння, папоўніўшы боезапасы, партызаны зноў развярнулі актыўныя дзеянні, наносілі адчувальныя ўдары па гітлераўцах. Брыгада імя А.Ф. Данукалавазнішчыла 175 і ўзяла ў палон 236 варожых салдат і афіцэраў. Партызаны ўтрымлівалі адзіную шасэйную дарогу з Віцебскапраз Лепель, Беразіно на захад, дзейнічалі на чыгунцы, нападал! на гітлераўцаў з засад.
У баях за вызваленне раёна вызначыліся шмат савецкіх воінаў і партызан. Сярод іх Герой Савецкага Саюза гвардыі радавы, сапёр 62-га асобнага гвардзейскага матарызаванага сапёрнага батальёна 3-га гвардзейскага механізаванага корпуса Віктар Сідаравіч Кладзіеў. Ураджэнец Белгародскай вобласці аддаў жыццё за вызваленне беларускай зямлі 30 чэрвеня 1944 года, у час навядзення пераправы цераз раку Бярэзіна на шляху Лепель —Бягомль. Ён пахаваны ў вёсцы Крайцы.
У горадзе Лепелі пахаваны астанкі Героя Савецкага Саюза камандзіра партызанскай брыгады «Аляксея» А.Ф.Данукалава.
Ураджэнцы Лепельшчыны змагаліся з гітлераўцамі на розных франтах вайны. Пяць з іх удастоены звання Героя Савецкага Саюза: Іван Міхайлавіч Яршоў, Вячаслаў Антонавіч Квіцінскі, Мікалай Мікалаевіч Тамашэвіч, Іван Мікітавіч Туфтоў, Павел Уладзіміравіч Ялугін. 3 вёскі Занькі пайшоў на фронт Фёдар Пятровіч Занько. Вярнуўся з вайны поўным кавалерам ордэна Славы.
Р.А. Чарнаглазава
(Книга "Памяць. Лепельскі раён.")
«Ключом» ад Лепеля былі вёскі Плоткі, Іканкі і Ласосніца. У той час як 306-ая дывізія білася за в. Плоткі, якая прыкрывала дарогу Камень - Лепель, наша 357-ая пад камандаваннем генерал-маёра А.Г.Кудраўцава завязала цяжкі начны бой за Ласосніцу і Іканкі. Узяць у лоб гэтыя дзве вёскі пяхоце не ўдалося, фашысты добра ўмацаваліся ў гэтых апорных пунктах. Іх пазіцыі былі густа насычаны артылерыяй і мінамётамі. Па нас білі іх штурмавыя гарматы. Фашысты пераходзілі ў частыя контратакі. I калі б не нашы палкавыя артылерысты, пяхоце прыйшлося б вельмі туга. Шчога не дала і лабавая танкавая атака, ды і танкаў было мала.
Добра памятаю тую ноч. Ярка палалі вёскі на подступах да Лепеля. Пры святле пажараў было бачна ўсё як на далоні. Наступальны начны бой вельмі цяжкі.
Лягчэй тым, хто абараняецца. У іх усё прыстрэлена. Вядомы арыенціры. Свой пярэдні край яны паспелі абтыкаць мінамі. Кінуцца наперад было немагчыма. Сапёры толькі прыступілі да размініравання. Акапацца хутка таксама не было магчымасці. А праціўнік добра бачыў нашу пяхоту і вёў інтэнсіўны агонь. Затым паступіў загад рухацца ў правы бок. Камандаванне вырашыла наступаць з флангаў.
Адважна змагаліся ў тую памятную ноч многія мае аднапалчане. Хочацца добрым словам памянуць сёння і жывых, і загінуўшых у тым баі. Некалькі разоў хадзілі ў атаку перадавыя батальёны нашых палкоў, гераічна біліся пехацінцы Віктар Ратнікаў, Балат Тангіраў, Мікалай Белазёраў, Леў Кураўскі, Мікалай Свірскі, Мікалай Краспераў, Аляксей Умняшкін, Алег Мухін, разведчыкі Генадзь Андросаў, Пётр Багданаў, Васіль Ціханаў; мінамётчыкі Уладзімір Гомараў і Аляксандр Лапшын і многія іншыя.
Палкавыя 45-мм і 76-мм пушкі камбатаў Антоненкі і Якіменкі знаходзіліся ў баявых парадках пяхоты і падтрымлівалі іх агнём. Выдатна грамілі ворага камандзіры гармат Міхаіл Якаўлеў і Георгій Какарын. Умела кіравалі сваімі батальёнамі камандзіры палкоў дывізіі падпалкоўнікі В'юшкін, Кусяк, Гаршкоў, заўсёды адчуваючы цвёрдасць загадаў камандзіра дывізіі генерала Кудраўцава.
Начны бой працягваўся некалькі гадзін — прамой наводкай білі па фашыстах, засеўшых у вёсцы, не толькі палкавыя гарматы, але і дывізіённая артылерыя.
Я бачыў, як хутка, з ходу разгарнуў сваю 122-мм гаўбіцу з 923-га артпалка дывізіі камандзір разліку Іван Працэнка, наводчык Іван Косціцын, зараджалыпчык Мікалай Паўленка і іншыя. Ды і камандзір другога артылерыйскага дывізіёна маёр Георгій Паздзееў быў побач з камісарамі стралковых батальёнаў.
Адказаўшыся ад лабавой атакі, абыходзячы апорныя пункты з флангаў, выкарыстоўваючы магутны агонь артылерыі, пры падтрымцы танкаў нашай пяхоце удалося выбіць фашыстаў з вёсак Ласосніца і Іканкі. Яны адкаціліся назад, панёсшы значныя страты.
Стралковыя батальёны палкоў першага эталона дывізіі, выкарыстоўваючы ўмовы мясцовасці, у цэнтры паласы наступления быў вялікі прасторны роў, пачалі накоплівацца для апошняга кідка на Лепель.
Якіменка Мікалай Сямёнавіч —
старшыня совета ветэранаў 357-ай
ордэна Суворова стралковай дывізіі.
Мухін Алег Андрэевіч —
ветэран 357-ай стралковай дывізіі.
(Книга "Памяць. Лепельскі раён")